Diş protezi çıkarılıp takılan protez bölümlü protez total protez protezin tutuculuğu

Doğal dişleri çiğneme işlevinde tutma çabaları başarısız olduğunda ve hasta dişlerinin bir kısmını ya da tümünü yitirdiğinde, çiğneme işlevini yapay dişlerle sağlamaktan başka çıkar yol yoktur. Ancak en iyi diş erzatsının bile doğal dişlerin çiğneme yeteneğini bütünüyle karşılayamayacağını önceden belirtmeliyiz. Kusursuz kozmetik sonuçlar veren protetik olanaklara sahip olmakla iıe de olsa şanslı sayılırız. Çoğu hasta yapay dişlerinin doğal dişlerinden çok daha güzel göründüğü kanısındadır. Dişlerin yayılma ya da çeneden sarkma eğilimleriyle artikülasyon dengesi yitirilebilineceğinden, tek bir diş eksikliğini bile tezelden tamamlamak gerekir. Çiğneme yeteneği çiğneme birimlerinin varlığına da bağlı olduğu için, önemsememe süresince başka dişlerin olumsuz yönde etkilenme tehlikesi vardır. Artakalan dişlerin sakınımma da yararı dokunacağından, bir diş erzatsının yapımına olabildiğince erken başlanmalıdır. Öyleyse protez aynı zamanda koruyucu bir önlemdir de.. Diş erzatsının iki tipini ayırt ederiz : Sabit ve çıkarılıp - takılabilen diş erzatsı, Bölümlü protezler ve total protezler, çıkarılıp takılabilen diş erzatsı grubuna girer.

Çıkarılıp - takılabilen bir protez, diğer dişlere tespit edilmemiş olduğundan, ağızdan çıkarılabilen bir diş erzatsıdır. Dayanak olarak kullanılan dişlerdeki kusur nedeniyle, bir köprünün uzun süre dayanma olasılığının olmadığı ya da artakalan diş dizisine tespitinin olanaksız olduğu durumlarda kullanılır. Böyle bir protez birçok durumlarda kozmetik rehabilitasyon anlamındadır. Günümüzde endüstri saydamlıkları nedeniyle doğal dişlerden zor ayırt edilebilen yapay dişleri de üretebilmektedir. Ayrıca ustalıkla da yapılırlarsa, dişlerin yapay olduğu işin içinde olmayanların aklına bile gelmez. Porselen diş içine küçük bir altın dolgunun da yerleştirilmesi olasıdır; bu durumda hiç kimse kişinin protez kullandığını anlamayacaktır. Hastanın protez taşımaya alışması büyük bir sorundur. İlk kez protez kullanan bir kişiyle önceden protez kullanmış ya da henüz kullanan kişi arasında bir ayrım,yaparız. Uzun süre protez kullanmış bir kimsede, mukoza önceden proteze alışmışken; protezi yeni kullanan kişide, protezin uygulanmasındaki zorlukları her zamangöz önünde bulundurmak gerekir. Ağız mukozasının proteze uyumunun genç insanlarda daha kolay olduğunu deneyimler göstermiştir. Ağıza yeni takılmış bir protez henüz rahat değilse, bunda diş hekiminin kusuru olduğu düşünülmemelidir. Hasta; bir diş protezinin tüm olanaklarından, ancak kullanarak gitgide yararlanır.

BÖLÜMLÜ PROTEZ (Parsiyel Protez)

Çıkarıhp-takılabilen protezlerde iki tip ayırt ederiz: Henüz ağızda çok sayıda destek diş varsa, parsiyel protez ve artık ağızda protezin tutturulacağı hiçbir diş yoksa, total protez. Parsiyel protezlerdeki kroşeler protezin sarsılmasını ve yerinden oynamasını önler. Üst çenede dişler yapay bir damakla birleştirildiğinden güçlükler ender görülür. Bu yapay damak salt çiğneme basıncını damağa dağıtmakla kalmaz, aynı zamanda protez damağı emerek çeker. Besinlerden aldıkları lezzeti bu plağın bozduğunu ileri süren kişiler de vardır. Bu görüş tümüyle yanlışdır; çünkü değişik tat çeşitleri, dil yüzeyinde bulunan tat tomurcukları tarafından alınır. Uygun koşullarda plağın tüm damağı kaplamasına da gerek yoktur. Sert damak bulunmadığından ve çiğneme basıncı dar bir çene kısmınca karşılanacağından, alt çenedeki koşullar çok daha elverişsizdir. Bu nedenle hasta üst çenedeki bir protezi kullanmaya kolayca alışabilir; oysa çoğu zaman alt çenedekine ancak zorlukla alışır. Bazı hastalar protez kullanırken artık ağrı duymayacaklarını sanırlar. Bunda yanılıyorlar; çünkü protez mukozaya gömüldüğünden, proteze alışma arasıra önemli güçlüklere neden olur. Böylece de protezi ilk zamanlar bazı hastalara işkence yapan yeni yakınmalara yol açılır. Özellikle alt çenede protez yakınmasız kullanılana dek pek çok sabır gerektirir. Diş hekiminin henüz protez taktığı bir komedyen hemen sert yiyecekleri çiğnemek ister. Bu protez acemisine güç geleceğinden, protezi hışımla ağzından çıkarır; masanın üstüne fırlatır ve şöyle bağırır: «Öyleyse zıkkımlan tek başına!» Kuşkusuz bu alışmak için yanlış yoldur. İlk günlerde salt yumuşak besinler yenilmelidir. Bu nedenle; bu geçiş süresi için çorba, lapa ya da bebek mamasını öneririm. Birçokları çiğnemeden önce ilkin protezi taşımaya alışmalıdır. Hasta ancak yavaş yavaş daha sert besinlere geçebilir. Ayrıca bilinen güçlükler ortaya çıksa bile, hasta protezi —ağrısa da— en az 3-4 saat ağzından çıkarmamalıdır ve sonra ağzındaki protezle diş hekimine gidebilir. Protez yeterince ağızda taşınmışsa, diş hekimi hastanın yakınmalarına neden olan vuruk yerlerini saptayabilir. Mukoza aşırı baskıya bir iltihapla tepki gösterir ve dişhekimi, kızarmış yerleri görürse ancak, beklenen yardımı sağlayabilir. Bu durumda protezin neresinden bir parça alınması gerekeceğini bilir. Ayrıca diş erzatsınm —özellikle sünger gibi dişetlerinde— çiğneme basıncıyla mukozaya aşırı gömülmesi olasıdır. Bu durumda bazı hastalar görevini iyi yapmadığını sanarak diş hekimine kızıp söyleneceklerdir. Haksızlık ediliyor. Yeni yakınmaların oluşabilmesi doğa gereğidir. Artık hasta ağzındaki protezle gerekli düzeltmeyi yapacak olan diş hekimine başvurmalıdır. Sorunlar çözülene dek hastanın, ağız mukozasının yapısına göre, birçok kez diş hekimine gitmesi de gerekecektir. Protez birkaç sene sonra artık tam uymazsa, çoğu zaman insanlar diş hekimine kızıp söylenirler. Oysa şişmanladıkları için elbiselerini değiştirtmek zorunda kaldıklarında, hiçbir zaman terziyi bundan sorumlu tutmazlar. Bunlar, insanın sürekli değişim içinde olduğunu anlamıyorlar. Yaşamda her şey devingendir, kuşkusuz ağız organları da.. Bu nedenle bazı hastalarda protezin arasıra değiştirilmesi de kaçınılmaz olur. Uymayan bir protezi yine de taşıyan kişi kendi kendine büyük zararlar verebilir. Olumsuz durumlarda kötü huylu tümörlerin oluşma olasılığı da vardır. Bunun için, protezin çok pahalı olmayan bu önemsiz düzeltmesini yaptırtmak kesinlikle gereklidir:

TOTAL PROTEZ (Tam Protez)

Artık hiçbir diş yoksa total protez yapılmalıdır. Bir parsiyel protezde ortaya çıkan bütün güçlükler, bu durumda artarak hastalara sıkıntı verebilir. İyi bir protez sunmak ereğiyle kuşkusuz emek vermiş olan diş hekimine söylenmek uygunsuz olur. Hele total bir protezde, protezi tespit eden kroşelerin yerleştirilmesi olanaksız olduğundan, hastanın daha çok sabıra gereksinimi vardır. Artık hasta, dilin yardımıyla özellikle alt çeneyi yerinde tutmayı öğrenmelidir. Diş hekimliğinin beceri ve bilim nimetlerinden ancak yavaş yavaş yararlanacaktır. Eksik bir organı bu denli iyi tamamlayabildiğimiz için aslında mutlu olmamız gerekirdi. Örneğin, hiçbir el protezi normal işlevi bir diş protezi kadar yerine getiremeyecektir. — Ayrıca protezin tespitine olanak tanımayacak kadar, çene sırtının eridiği gerçekten pek umutsuz durumlar da vardır. Böyle hastalara bir «İmplant iskelet» ile yardımcı olmaya çalışırız. «İmplant iskelet» ya da «enossales implant» —adından da anlaşılacağı gibi— çene kemiği biçiminde, altın ya da platinden yapılmış ve bir operasyonla doğrudan çene kemiği üzerine konan bir iskelettir. Ancak böyle bir iskelet mukoza ve kemikzarı altında tümüyle kaybolmaz; tersine dişetini delerek ağız boşluğuna yükselen çivileri yada kron biçiminde çıkıntıları vardır ve bunlar tıpkı dişler gibi, total bir protez için destek olarak kullanılırlar. Böylece total bir protez bölümlü bir proteze dönüştürülmüş olur. Destekler nedeniyle, kroşeler ya da diğer tespit araçları proteze tutturulabilir. Böyle bir iskeletin kemik zarı altında —az aykırılıklar dışında— iyi tutunduğu uygulamada görüldü. Ayrıca bu, hastanın genel sağlık durumuna da bağlıdır. Böylece çiğneme yeteneği önemli ölçüde artırılmış olur. Özenli temizlik ve hijyenin böylesi protez kullananlar için kaçınılmaz olduğunu ayrıca belirtmek gerekir.

PROTEZİN TUTUCULUĞU

Bir protezin uygulanmasındaki en büyük sorunlardan biri de tespittir. Üst çenede yapay damak protezin emmesini damaktan sağladığı için, güçlükler ender görülür. Alt çenede böyle bir yapay damak bulunmadığından, protezin ağırlıklarla yerinde tutulması amaçlanır. Protezin içine kalın metal bir tel konarak biraz daha ağırlaştırılır. Dizideki her diş kroşe için uygun değildir; çünkü sallanan dişler proteze yeterli desteği sağlayamazlar. Böyle durumlarda, bulunan dişlere kron geçirilmesi ve bir ya da daha çok bar yardımıyla birbiriyle birleştirilmesi de olasıdır. Bar, yuvarlak ya da oval biçimlendirilmiş altın çubuktur. Sonra bu çubuk destek dişlere geçirilecek olan kronlara iyice lehimlenir. Normal bir diş kroşesi kronlu dişi zorlayacağı için, yerinden oynama tehlikesi azaltılsın diye, bu durumda değişik bir tip tutucu kullanılır. Destek dişlerde basit kroşeler yerine sürgüler de kullanılır. Bu yapı, bir kürenin açık bir boru içerisinde hareket etmesi ilkesinden oluşur'. Bir insan için hiçbir şey, konuşurken ya da gülerken protezini ağzından düşürmesi . kadar sıkıntı verici olamaz. Bu nedenle, böylesi durumlardan kaçınmak için gereken her önlem alınmalıdır. Protezin daha güvenli tespitine yararlanılacak tüm araçlarla ulaşılmalıdır. Bu karmaşık tutuculardan bazıları doğrusu oldukça pahalıdır ve ancak pek ender durumlarda sigorta hastaya bunun için ödemede bulunur. Karmaşık çalışmalar çoğu zaman altın ya da platinden yapılır ve büyük beceri gerektirir. Herr şeyden önce bunlar; destek dişlerin sallanmasından sakınma görevini yerine getireceklerse, birbirine tam geçmelidirler. Böylesi çalışmaları dişhekimsel tekniğin bir utkusu saymak gerekir.